ინახავს თუ არა ქრისტიანობა იმ მუხტს, რომელიც ინფორმაციულ ერაში შეიძლება გაიხსნას ისეთივე ცოცხალ ნაკადებში, როგორც ეს ქრისტიანობის დასაწყისშივე მოხდა? რა რესურსი აქვს მას არა მხოლოდ როგორც მისტიკური სიღრმისა და ტოტალური სისავსის მქონე რელიგიას, არამედ სოციალურად ინსტიტუციონალიზირებულ ეკლესიას და რა წილი მოდის ამ მუხტისა მართლმადიდებლურ აღმსარებლობაზე?
ეს ალბათ ის შეკითხვებია, რომელიც ქართველთა ისტორიული გზისათვის მოცემულ მომენტში სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანია მისი ფუნქციისა და სამომავლო სივრცის ასაგებად. ეს გახლავთ, ალბათ, ჩვენი ეგზისტენციალური ყოფიერების საზრისიც.
უპირველესი, რაც მართლმადიდებლობას, განასხვავებს ქრისტიანობის სხვა აღმსარებლობისაგან, სიტყვის ვირტუალურ, თუმცა საზრისულ და „ონტიურ“ ინტენციაზე ორიენტირებაა, რომელიც ერთი შეხედვით თითქოს სრულიად გამორიცხავს პრაგმატულ დამოკიდებულებას ცხოვრებასა და ისტორიასთან. მართლმადიდებლობა საკუთარ წიაღში სამყაროს რელიგიური განცდის თითქმის მოუხელთებელ მუხტს მოიცავს და ეს მუხტი ასტრუქტუირებს არა მხოლოდ მას, არამედ იმ ირაციონალურ ველსაც, რომელსაც დასავლური კულტურა მართლმადიდებლობაში მოიაზრებს (პროდასავლელები მართლმადიდებლურ კულტურას მუდამ უკიჟინებენ, რომ მან ვერ მოახერხა შეექმნა ძლიერი და სტაბილური სოციალური ინსტიტუციები და წარმატებული სახელმწიფოებრივი სტრუქტურები).
ვახორციელებთ თუ არა ისტორიულ საზრისს, ან იქნებ მარად ამოვარდნილი ვართ ისტორიულად გაფორმებული ყოფიერების ფორმებიდან, რომელში დაბრუნებასაც თითქოს სრული გულმოდგინებით ვცდილობთ? რა გზებით მოვახდენთ ადაპტირებას ინფორმაციული ცივილიზაციის ლამის მისტიკურ პროცესთან და მის, ერთი შეხედვით, არარაციონალურ ფორმებთან. საზოგადოებრივი ურთიერთობების რა ფორმებს ავაგებთ და ექნება თუ არა ამ ფორმაქმნადობაში ეკლესიას შემოქმედებითი როლი? ეს გახლავთ ის შეკითხვები, რომლებიც ახალი პარადიგმული ეპოქის საზღვარზე ჩნდება სწორედ რომ სასაზღვრო სიტუაციაში და რომელიც კიდევ უფრო ამძაფრებს დრამატიზაციის იმ ხარისხს, რომელშიც ამჟამად ვიმყოფებით.
1. ინფორმაციული კულტურა, როგორც რელიგიური ყოფიერების
ახალი გზა
ახალი გზა
ის სოციოკულტურული კონტექსტი, რომელიც მსოფლიოში გლობალიზაციისა და ინფორმაციის ერაში ხორციელდება, აღიწერება როგორც პოსტ-ისტორიული ვითარება თავისი უამრავი მსაზღვრელით: ეს გახლავთ დღევანდელი ეპოქის სრულიად ახალი „ესთეტიკური ცნობიერება“ თავისი ტექნიკური და მხატვრული იდეების ხშირად კომპილაციური და ეკლექტური, ხშირად კი კონცეპტუალური მრავალფეროვნებით, სტილით, ფორმით, თავისი ჰიპერვირტუალური რეალობითა და ხელოვნების სრულიად განსხვავებული „ტექნე“-თი. შეიძლება ითქვას, რომ დღევანდელ სამყაროში თანამედროვე ტრანსესთეტიკური ტრანსფორმაციის გარდა, გადამწყვეტ როლს თამაშობს, აგრეთვე, გეოპოლიტიკური და პოლიტიკური სივრცეების ტრანსფორმაცია, სულიერი ორიენტირების ცვლილება, ისტორიული წარსულის პლურალისტული გადმოცემა.
უმთავრესი აქცენტი მოდის ენის, მეხსიერების, დროის და სივრცის კონცეპტუალურ გადააზრებაზე, რომელიც თავისთავად ჰქმნის სტიქიური გლობალიზაციის ატმოსფეროს საზოგადოებრივი ცხოვრებისა და საზოგადოებრივი ურთიერთობების დამახასიათებელი არასტაბილურობით.
ეს ნიშნები განსაკუთრებით აქტუალურია მთელი პოსტსაბჭოური სივრცის და, რაღა თქმა უნდა, ქართული რეალობისთვისაც. ეპოქის უმთავრესი ტექნოლოგიური ნიშანია მასობრივი კომუნიკაცის უახლესი საშუალებები, რომელიც მით უფრო მნიშვნელოვანი გახდა, რაც ე.წ. გამალებული შეიარაღება ინფორმაციული ომისა და ამ საინფორმაციო ომის წარმოების სიჩქარულ პარამეტრებზე აეწყო და გადაეწყო. ამ ვითარებაში სრულიად მოიშალა საზღვარი როგორც ხელოვნებასა და ყოფას შორის, ასევე სინამდვილესა და ხელოვნურ რეალობას შორის. უმთავრესი კონცეპტი სინამდვილის მოდელირებაა. განხორციელების საშუალებანი კი საზოგადოებრივი ურთიერთობების ტექნოლოგიები, რომელიც მასკულტურის საბაზისო საყრდენს იძენს ისეთ ხელოვნებაში, როგორიცაა ე.წ. „არატრადიციული ხელოვნება“ ან „არაკლასიკური ხელოვნება“ - ფოტოგრაფია, ვიდეოკლიპი, კომპიუტერული მუსიკა, კომპიუტერული თამაშები, ატრაქციონები და სხვ.
ე.წ. „მეორე სინამდვილის“ მუშაობის ეს პრინციპები, დაფარავენ რა ჩვენი პლანეტის კულტურებს განსხვავებული ნიშნებით, თანდათან გაიჟონებიან სხვა სფეროებში და თავისი ქმედითუნარიანობის ორბიტაში მოაქცევენ ლიტერატურას, მუსიკას, და სხვ. - კლასიკური შემოქმედების სრულიად წმინდა და განსაკუთრებულ ფორმებს. კონცეპტუალიზმით „დაღლილი კულტურა“ კი ტრანსფორმირდება სრულიად ახალ რეალობაში, რომლის კონცეპტი პრეტენზიულად აგებს ტრანსვირტუალისტიკასა და ტრანსსენტიმენტალიზმს. ეს კი უკვე ცნობიერების პრინციპულად ახალი ვითარებაა, რომელიც საზოგადოებრივი ურთიერთობების დონეზე მოითხოვს არა კრეატივს, არმედ ე.წ. „ინტერაქტიურობას“. ინტერაქტიურობის ფენომენი დიდწილად განსხვავდება კრეატივის კლასიკური ფორმისგან.
კლასიკური მეცნიერება ინფორმაციის ანალიზის პროცესზეა ორიენტირებული. ახალი ტექნოლოგიები სრულიად ახალ ამოცანას სახავენ ადამიანის წინაშე - ეს გახლავთ ინფორმაციის გავრცელების ისეთი პროცესები, რომელიც კომუნიკაციის წარმატებული განხორციელებისთვის სხვადასხვა სასურველი კონტექსტებისა და ვარიანტების გარემოს ქმნიან. იწყება საზოგადოებრივი ურთიერთობების სრულიად ახალი ეტაპი. ამ ეტაპზე მეთოდოლოგიურ საფუძველს ქმნის ინტერდისციპლინური „ტექნე“, სადაც ერთდროულად წარმატებულად მუშაობს ინფორმაციული პროგრამირება, სოციოლოგია, კულტუროლოგია, სოციალური ფსიქოლოგია, კომუნიკაციისა და ძალაუფლების თეორია და სხვა მეცნიერებანი. საზოგადოებრივი ურთიერთობების ამ თეორიასა და პრაქტიკას ზოგადად PR (Public Relation) ტექნოლოგიებს უწოდებენ.
საიფორმაციო გლობალიზაციის ერა სულ ახლახანს დაიწყო. მხოლოდ მისი წყალობით გახდა შესაძლებელი ტრანსნაციონალური კომპანიების უზომოდ დიდი ეკონომიური წარმატება. ეკონომიური პროცესებით პოლიტიკის მართვა, დეტერიტოტიზაცია, ვესტერნიზაციადა ამავდროულად ეთნიკურ, რელიგიურ და, ზოგადად, კულტურულ იდენტობათა რღვევა.
2. „პირველთაგან იყო სიტყვა“, ანუ ახალი გზა, როგორც სიტყვა
ეპოქის ასეთი პარადიგმის პირობებში, რომლისთვისაც ღირებულებათა ტრანსვერსიული მეტამორფოზებია დამახასიათებელი, სრულიად ახალ დატვირთვას იძენს სიტყვის თავისუფლების სემანტიკა. სრულიად გასაგებია, რომ სიტყვის თავისუფლება არა თუ ფილოსოფიური, არამედ რელიგიური კატეგორიაა.
თანამედროვე დასავლეთის ონტიური დადგინება ბევრწილად დაკავშირებულია სიტყვის თავისუფლებასთან, სიტყვის სულიერ გათავისუფელებასთან. სიტყვის თავისუფლება, როგორც ინფორმაციის გავრცელების თავისუფლება, იბადება მაშინ, როცა ხდება ვერტიკალური ძალაუფლების ფორმების დემონტაჟი და იწყება ღირებულებათა აბსოლუტური ლიბერალიზაცია. სწორედ ლიბერალიზაციის უკიდურესი ფორმა ქმნის დღეს კულტურის სრულიად ახალ გლობალისტურ პარადიგმას.
„ღვთის სიტყვა“, როგორც შემოქმედებითი მუხტის მქონე, გან-ხორციელებადი და განსხეულებადია, იგია, რომელიც „პირველთაგან იყო“ და იგია „ნათელი კაცთა“. ამდენად ახალი ტექნოლოგიური ერისა და ეპოქის პირობებში სრულიად გასაგებია, რა ძლევამოსილი დატვირთვა აკისრია მას და რა უმძიმესი პასუხისმგებლობა მათ, ვისთვისაც სიტყვა ინსტრუმენტია და საკუთარ სემანტიკურ ველში „ახალი ყოფიერების აგების“ იდეოლოგიური იარაღი. ახალ ეპოქაში სიტყვა მოიაზრება, როგორც „ტეხნე“ ცნობიერების ახლებური სემანტიკის ასაგებად. ეს, რაღა თქმა უნდა, რელიგიური პრობლემაა. სიტყვის რელიგიური მუხტი მოიცავს მისსავე საპირწონე იდეოლოგიურ მუხტს. საკმარისია რომელიმე სიტყვა კონიუნქტურული გახდეს, რომ იგი ძალაუფლების მფლობელი ხდება. მისით როგორც იარაღით ხდება შესაძლებელი ადამიანზე მანიპულირება. იგი იდეოლოგიური სტრუქტურის მორფოლოგიურ ელემენტად, უფრო ზუსტად კი, იმ „ჩონჩხად“ იქცევა, რომელზედაც შესაძლებელი ხდება ნებისმიერი სოციალური ორგანიზმის აგება. ასეთი „ჯადოსნური“ სიტყვები გახლდათ თავის დროზე კომუნიზმი, კომპარტია, ყრილობის გადაწყვეტილება და ა.შ. ეს კონიუნქტურა რევოლუციური გზით ჩაანაცვლა ახალმა კონიუნქტურამ და ახალმა „ჯადოსნურმა“ სიტყვებმა - დემოკრატია, სამოქალაქო საზოგადოება ადამიანის უფლებები და სხვა მათზე მიბმული სიტყვათა კასკადმა. ასეთ დროს ძალზე ხალისიანად ერთვება საქმეში ცენზურა, რომელიც ძლევამოსილად გამოსცდის რა თავის ძალებს, კიდევ ერთხელ, უნებლიედ გამოხატავს პატივისცემას სიტყვისადმი და მძაფრად ადასტურებს სიტყვის ძალას.
სიტყვის ასეთი ორმაგი დატვირთვა ქრისტიანული კულტურის წიაღში უნებლიედ აგებს აზროვნების სამეცნიერო და სოციალურ სივრცეს. ევროპული მეცნიერება, მონიშნავს რა თეორიული წინასწარმეტყველებით აგებულ ტექნიკურ ძალაუფლებას, სწორედ ახალ და უახლეს დროში იწყებს სამყაროს ონტიური დაფუძნებას ახლებური პრინციპებით - ვირტუალური რეალობის სიმულაციური სისტემის იდეოლოგიზაციით.
ის ავტორიტეტი, რომელიც ევროპულ კულტურაში მეცნიერების წილზე მოდის, დიდად არის დავალებული იმ ტეხნესაგან, რომელიც მეცნიერებამ თავადვე შესთავაზა მეცნიერების იდეოლოგიზაციას იმ მეთოდის ხარჯზე, რომელსაც პირობითად მასობრივი ინფორმაციის საშუალებებს უწოდებენ. მასობრივი საინფორმაციო საშუალებები ადამიანებს უმარტივესი ხერხით სთავაზობენ აზროვნების მზამზარეულ სქემებსა და სერიული მოსაზრებების სრულიად კონკრეტულ ულუფებს.
ინფორმაციულ სივრცეში, განსაკუთრებით ვიზუალური (სახობრივ-მეტაფორული) კომუნიკაციის პირობებში მნიშვნელოვანი დატვირთვა მოდის საინფორმაციო-საეთერო სახის შექმნაზე. სანფორმაციო სახე გაცილებით ძლიერია თავისი მუხტით, ვიდრე რეალური სახე. მას რეზონირების ძალზე დიდი უნარი აქვს და მისი ძალმოსილებაც სწორედ აქედან იღებს სათავეს. რეზონირების იმ უნარის გამო, რომელიც ზოგადად საინფორმაციო ეთერს ახასიათებს გაცილებით ძლევამოსილი ხდება სიტყვის იდეოლოგიური დატვირთვა და ის ვიზუალური ხატები, რომლებიც ეთერში ვრცელდება.
გამოსახულება არის ვირტუალობისა და წარმოსახვის ის უნივერსალური დიმენსია, რომელიც ერთდროულად ონტიური ყიფიერების სიმულაციასა და მასში ადამიანის ინტერაქტიული ჩართულობის რეპრეზენტაციას ახდენს. ახალი ვირტუალური რეალობის აგების მცდელობა და ამ რეალობის სემანტიკის მონიშვნა სიტყვათა საზრისით სრულად იძლევა იმის ილუზიას, რომ კვლავ არა ინტერაქტიულ, არამედ კრეატიულ რიტუალში იმყოფები. ინფორმაციული ჩონჩხით აგებულ სამყაროს ერთი მნიშვნელობანი თვისება ახასიათებს. მიუხედავად მისი სიმულაციურობისა, იგი მისტიკურ რელიგიური სიმძაფრით ავლენს თავს და ეს გახლავთ სწორედ იმ დიდი ხიბლის მიზეზიც, რომელიც პირობითად ინფორმაციულ ერას ახასიათებს.
ქართული სამყარო ამ აზრით ალბათ ერთ-ერთი გამორჩეულია. მან ძალზე იოლად მოახერხა ადაპტაციის იმ მექანიზმების ჩართვა, რომელიც დამახასიათებელია ინფორმაციული კულტურისათვის. აქ მას მართლმადიდებლური მისტიკით აგებული კულტურა ეშველება. ჩვენი კულტურა უკანასკნელი ათიოდე წელია, რაც სატელევიზიო ეთერულ სივრცეში თამაშდება. (გავიხსენოთ 90-იანი წლების ის რევოლუციური ტალღა, რომელიც სხვადასხვა პოლიტიკური ძალების მიერ ტელევიზიის 1 არხის „აღებით“ ხორციელდებოდა და რომელმაც საბოლოო ჯამში სამოქალაქო ომამდე მიიყვანა ქვეყანა; აქვე გავიხსენოთ რუსთავი 2-ის მიერ განხორციელებული ე.წ. „ვარდების რევოლუცია“ და ის პროცესები, რომელიც დღეს 2007 წლის ოქტომბერ-ნოემბერში მიმდინარეობს ტელეკომპანია „იმედთან“ და მის დახურვასთან დაკავშირებით). იგი ინფანტილური გულგრილობით აგებს ძალაუფლების ახლებურ ენობრივ ველს, რომლის საზრისული ღირებულება იმდენად დგება ეჭვქვეშ, რამდენადაც იგი ვეღარ აღწერს და აკონტროლებს მის მიერვე უნებლიედ აწყობილ, ახალი ენობრივი ქსოვილით აგებულ სოციალურად მეტამორფოზირებულ საზოგადოებრივი ყოფიერების საზრისს. მისი ძალაუფლება მხოლოდ ერთი შეხედვით თითქოს სპონტანურად გაჩენილ, მაგრამ სრულიად ორგანიზირებულ საზოგადოებრივ აზრზეა მიმართული.
აქვე ვიტყვით, (და ამაში ორიგინალურები ნამდვილად ვერ ვიქნებით), რომ ენა ძალაუფლების თითქმის გამჭვირვალე სივრცეა. თუ რაიმე ვერ გაფორმდა სიტყვად ენობრივად, თუ რაიმეს ვერ დაერქვა სახელი, დგება საკითხი ამ რაიმეს არსებობა-არარსებობის შესახებ. ესეც რელიგიურ-ფილოსოფიური პრობლემა გახლავთ და, ვფიქრობ, იგი უნდა იყოს კიდეც უმთავრესი სტრატეგია ჩვენი ეკლესიისა. და თუ მართლმადიდებლურ მისტიკას სრულიად თავისუფლად შეუძლია შესთავასოს სიტყვას თავისივე არსებობის წიაღი, ქართულმა ეკლესიამ, როგორც მართლმადიდებლური აღმსარებლობის სოციალურმა ინსტიტუტმა, აქ და ახლა - დროის ამ უშუალო სიმძაფრეში უნდა გახსნას სემანტიკა იმ უახლესი ენობრივი დისკურსისა, რომელსაც მას ინფორმაციული ერა სთავაზობს. მით უფრო, რომ მას სწორედ ახლა, ისე როგორც არასდროს, სწორედ ინფორმაციულ ერაში შეუძლია გამოიყვანოს სიტყვა იდეოლოგიური დატვირთვის ტყვეობიდან, გაათავისუფლოს და საზრისულ ყოფიერებასთან, ჩვენი სულის ვირტუალურ წიაღთან სავალ გზაზე გაგვიყვანოს.
ლელა იაკობიშვილი
0 коммент.:
Post a Comment